Pāli Pali Pāli only: every English translation of the Abhidhamma is still under copyright, so no English can be shown yet. A free translation will be added if one becomes available.
2 Jātimado gottamado ārogyamado yobbanamado jīvitamado lābhamado sakkāramado garukāramado purekkhāramado parivāramado bhogamado vaṇṇamado sutamado paṭibhānamado rattaññumado piṇḍapātikamado anavaññātamado iriyāpathamado iddhimado yasamado sīlamado jhānamado sippamado ārohamado pariṇāhamado saṇṭhānamado pāripūrimado mado pamādo thambho sārambho atricchatā mahicchatā pāpicchatā siṅgaṁ tintiṇaṁ cāpalyaṁ asabhāgavutti arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso ca līnattaṁ kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṁ nijigīsanatā seyyohamasmīti māno sadisohamasmīti māno hīnohamasmīti māno seyyassa seyyohamasmīti māno seyyassa sadisohamasmīti māno seyyassa hīnohamasmīti māno sadisassa seyyohamasmīti māno sadisassa sadisohamasmīti māno sadisassa hīnohamasmīti māno hīnassa seyyohamasmīti māno hīnassa sadisohamasmīti māno hīnassa hīnohamasmīti māno māno atimāno mānātimāno omāno adhimāno asmimāno micchāmāno ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko.
5 Kodho ca upanāho ca makkho ca paḷāso ca issā ca macchariyañca māyā ca sāṭheyyañca avijjā ca bhavataṇhā ca bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca antavādiṭṭhi ca anantavādiṭṭhi ca pubbantānudiṭṭhi ca aparantānudiṭṭhi ca ahirikañca anottappañca dovacassatā ca pāpamittatā ca anajjavo ca amaddavo ca akkhanti ca asoraccañca asākhalyañca appaṭisanthāro ca indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā ca muṭṭhassaccañca asampajaññañca sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca ajjhattasaṁyojanañca bahiddhāsaṁyojanañca.
8 Tīṇi akusalamūlāni tayo akusalavitakkā tisso akusalasaññā tisso akusaladhātuyo tīṇi duccaritāni tayo āsavā tīṇi saṁyojanāni tisso taṇhā aparāpi tisso taṇhā aparāpi tisso taṇhā tisso esanā tisso vidhā tīṇi bhayāni tīṇi tamāni tīṇi titthāyatanāni tayo kiñcanā tīṇi aṅgaṇāni tīṇi malāni tīṇi visamāni aparānipi tīṇi visamāni tayo aggī tayo kasāvā aparepi tayo kasāvā assādadiṭṭhi, attānudiṭṭhi, micchādiṭṭhi arati, vihesā, adhammacariyā dovacassatā, pāpamittatā, nānattasaññā uddhaccaṁ, kosajjaṁ, pamādo asantuṭṭhitā, asampajaññatā, mahicchatā ahirikaṁ, anottappaṁ, pamādo anādariyaṁ, dovacassatā, pāpamittatā assaddhiyaṁ, avadaññutā, kosajjaṁ uddhaccaṁ, asaṁvaro, dussīlyaṁ ariyānaṁ adassanakamyatā, saddhammaṁ asotukamyatā, upārambhacittatā muṭṭhassaccaṁ, asampajaññaṁ, cetaso vikkhepo ayoniso manasikāro, kummaggasevanā, cetaso ca līnattaṁ.
11 Cattāro āsavā cattāro ganthā cattāro oghā cattāro yogā cattāri upādānāni cattāro taṇhuppādā cattāri agatigamanāni cattāro vipariyāsā cattāro anariyavohārā aparepi cattāro anariyavohārā cattāri duccaritāni aparānipi cattāri duccaritāni cattāri bhayāni aparānipi cattāri bhayāni catasso diṭṭhiyo.
14 Pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni pañca macchariyāni pañca saṅgā pañca sallā pañca cetokhilā pañca cetasovinibandhā pañca nīvaraṇāni pañca kammāni ānantarikāni pañca diṭṭhiyo pañca verā pañca byasanā pañca akkhantiyā ādīnavā pañca bhayāni pañca diṭṭhadhammanibbānavādā.
17 Cha vivādamūlāni cha chandarāgā cha virodhavatthūni cha taṇhākāyā cha agāravā cha parihāniyā dhammā aparepi cha parihāniyā dhammā cha somanassupavicārā cha domanassupavicārā cha upekkhupavicārā cha gehasitāni somanassāni cha gehasitāni domanassāni cha gehasitā upekkhā cha diṭṭhiyo.
20 Satta anusayā satta saṁyojanāni satta pariyuṭṭhānāni satta asaddhammā satta duccaritāni satta mānā satta diṭṭhiyo.
23 Aṭṭha kilesavatthūni aṭṭha kusītavatthūni aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto aṭṭha anariyavohārā aṭṭha micchattā aṭṭha purisadosā aṭṭha asaññivādā aṭṭha nevasaññināsaññivādā.
26 Nava āghātavatthūni nava purisamalāni navavidhā mānā nava taṇhāmūlakā dhammā nava iñjitāni nava maññitāni nava phanditāni nava papañcitāni nava saṅkhatāni.
29 Dasa kilesavatthūni dasa āghātavatthūni dasa akusalakammapathā dasa saṁyojanāni dasa micchattā dasavatthukā micchādiṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi.
31 Aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṁsa taṇhāvicaritāni honti. Iti atītāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭha taṇhāvicaritasataṁ hoti. Yāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā.
33 Niddesa 1. Ekakaniddesa
34 Tattha katamo jātimado? Jātiṁ paṭicca mado majjanā majjitattaṁ māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “jātimado”.
35 Tattha katamo gottamado? Gottaṁ paṭicca …pe… ārogyaṁ paṭicca …pe… yobbanaṁ paṭicca …pe… jīvitaṁ paṭicca …pe… lābhaṁ paṭicca …pe… sakkāraṁ paṭicca …pe… garukāraṁ paṭicca …pe… purekkhāraṁ paṭicca …pe… parivāraṁ paṭicca …pe… bhogaṁ paṭicca …pe… vaṇṇaṁ paṭicca …pe… sutaṁ paṭicca …pe… paṭibhānaṁ paṭicca …pe… rattaññutaṁ paṭicca …pe… piṇḍapātikattaṁ paṭicca …pe… anavaññātaṁ paṭicca …pe… iriyāpathaṁ paṭicca …pe… iddhiṁ paṭicca …pe… yasaṁ paṭicca …pe… sīlaṁ paṭicca …pe… jhānaṁ paṭicca …pe… sippaṁ paṭicca …pe… ārohaṁ paṭicca …pe… pariṇāhaṁ paṭicca …pe… saṇṭhānaṁ paṭicca …pe… pāripūriṁ paṭicca mado majjanā majjitattaṁ māno ca maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “pāripūrimado”.
36 Tattha katamo mado? Yo mado majjanā majjitattaṁ māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “mado”.
37 Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ— ayaṁ vuccati “pamādo”.
38 Tattha katamo thambho? Yo thambho thambhanā thambhitattaṁ kakkhaḷiyaṁ phārusiyaṁ ujucittatā amudutā— ayaṁ vuccati “thambho”.
39 Tattha katamo sārambho? Yo sārambho paṭisārambho sārambhanā paṭisārambhanā paṭisārambhitattaṁ— ayaṁ vuccati “sārambho”.
40 Tattha katamā atricchatā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā atricchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “atricchatā”.
41 Tattha katamā mahicchatā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “mahicchatā”.
42 Tattha katamā pāpicchatā? Idhekacco assaddho samāno “saddhoti maṁ jano jānātū”ti icchati, dussīlo samāno “sīlavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, appassuto samāno “bahussutoti maṁ jano jānātū”ti icchati, saṅgaṇikārāmo samāno “pavivittoti maṁ jano jānātū”ti icchati, kusīto samāno “āraddhavīriyoti maṁ jano jānātū”ti icchati, muṭṭhassatī samāno “upaṭṭhitassatīti maṁ jano jānātū”ti icchati, asamāhito samāno “samāhitoti maṁ jano jānātū”ti icchati, duppañño samāno “paññavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, akhīṇāsavo samāno “khīṇāsavoti maṁ jano jānātū”ti icchati— yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “pāpicchatā”.
43 Tattha katamaṁ siṅgaṁ? Yaṁ siṅgaṁ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ— idaṁ vuccati “siṅgaṁ”.
44 Tattha katamaṁ tintiṇaṁ? Yaṁ tintiṇaṁ tintiṇāyanā tintiṇāyitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā— idaṁ vuccati “tintiṇaṁ”.
45 Tattha katamaṁ cāpalyaṁ? Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā giddhikatā giddhikattaṁ capalatā cāpalyaṁ— idaṁ vuccati “cāpalyaṁ”.
46 Tattha katamaṁ asabhāgavutti? Mātari vā pitari vā jeṭṭhe vā bhātari vā ācariyesu vā upajjhāye vā buddhe vā sāvakesu vā aññataraññataresu garuṭṭhāniyesu vippaṭikūlaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādariyatā agāravatā appatissavatā— ayaṁ vuccati “asabhāgavutti”.
47 Tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā— ayaṁ vuccati “arati”.
48 Tattha katamā tandī? Yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ— ayaṁ vuccati “tandī”.
49 Tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṁ— ayaṁ vuccati “vijambhitā”.
50 Tattha katamo bhattasammado? Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṁ— ayaṁ vuccati “bhattasammado”.
51 Tattha katamaṁ cetaso ca līnattaṁ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa— idaṁ vuccati “cetaso ca līnattaṁ”.
52 Tattha katamā kuhanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa paccayapaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭitā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ— ayaṁ vuccati “kuhanā”.
53 Tattha katamā lapanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anuppiyabhāṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭayatā— ayaṁ vuccati “lapanā”.
54 Tattha katamā nemittikatā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yaṁ paresaṁ nimittaṁ nimittakammaṁ obhāso obhāsakammaṁ sāmantajappā parikathā— ayaṁ vuccati “nemittikatā”.
55 Tattha katamā nippesikatā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ akkosanā vambhanā garahaṇā ukkhepanā samukkhepanā khipanā saṅkhipanā pāpanā sampāpanā avaṇṇahārikā parapiṭṭhimaṁsikatā— ayaṁ vuccati “nippesikatā”.
56 Tattha katamā lābhena lābhaṁ nijigīsanatā? Lābhasakkārasilokasannissito pāpiccho icchāpakato ito laddhaṁ āmisaṁ amutra harati amutra vā laddhaṁ āmisaṁ idha āharati, yā evarūpā āmisassa eṭṭhi gaveṭṭhi pariyeṭṭhi esanā gavesanā pariyesanā— ayaṁ vuccati “lābhena lābhaṁ nijigīsanatā”.
57 Tattha katamo seyyohamasmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “seyyohamasmīti māno”.
58 Tattha katamo sadisohamasmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “sadisohamasmīti māno”.
59 Tattha katamo hīnohamasmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti, yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo— ayaṁ vuccati “hīnohamasmīti māno”.
60 Tattha katamo seyyassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “seyyassa seyyohamasmīti māno”.
61 Tattha katamo seyyassa sadisohamasmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “seyyassa sadisohamasmīti māno”.
62 Tattha katamo seyyassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi hīnaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya omānaṁ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo— ayaṁ vuccati “seyyassa hīnohamasmīti māno”.
63 Tattha katamo sadisassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ …pe… ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “sadisassa seyyohamasmīti māno”.
64 Tattha katamo sadisassa sadisohamasmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “sadisassa sadisohamasmīti māno”.
65 Tattha katamo sadisassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi hīnaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya omānaṁ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo— ayaṁ vuccati “sadisassa hīnohamasmīti māno”.
66 Tattha katamo hīnassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “hīnassa seyyohamasmīti māno”.
67 Tattha katamo hīnassa sadisohamasmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya mānaṁ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “hīnassa sadisohamasmīti māno”.
68 Tattha katamo hīnassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati; so taṁ nissāya omānaṁ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo— ayaṁ vuccati “hīnassa hīnohamasmīti māno”.
69 Tattha katamo māno? Yo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “māno”.
70 Tattha katamo atimāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi attānaṁ atimaññati. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “atimāno”.
71 Tattha katamo mānātimāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṁ parehi sadisaṁ attānaṁ dahati, aparakālaṁ attānaṁ seyyaṁ dahati. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “mānātimāno”.
72 Tattha katamo omāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo— ayaṁ vuccati “omāno”.
73 Tattha katamo adhimāno? Appatte pattasaññitā, akate katasaññitā, anadhigate adhigatasaññitā, asacchikate sacchikatasaññitā, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “adhimāno”.
74 Tattha katamo asmimāno? Rūpaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo, vedanā …pe… saññā …pe… saṅkhārā …pe… viññāṇaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “asmimāno”.
75 Tattha katamo micchāmāno? Idhekacco pāpakena vā kammāyatanena pāpakena vā sippāyatanena pāpakena vā vijjāṭṭhānena pāpakena vā sutena pāpakena vā paṭibhānena pāpakena vā sīlena pāpakena vā vatena pāpakena vā sīlabbatena pāpikāya vā diṭṭhiyā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa— ayaṁ vuccati “micchāmāno”.
76 Tattha katamo ñātivitakko? Ñātake ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “ñātivitakko”.
77 Tattha katamo janapadavitakko? Janapadaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “janapadavitakko”.
78 Tattha katamo amaravitakko? Dukkarakārikāpaṭisaṁyutto vā diṭṭhigatapaṭisaṁyutto vā gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “amaravitakko”.
79 Tattha katamo parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko? Idhekacco gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā yogaṁ āpajjati. Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko”.
80 Tattha katamo lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko? Lābhasakkārasilokaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko”.
81 Tattha katamo anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mā maṁ pare avajāniṁsūti. Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko”.
84 Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa— ayaṁ vuccati “kodho”.
85 Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṁ kodho, aparakālaṁ upanāho. Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṁ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṁsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṁ kodhassa— ayaṁ vuccati “upanāho”.
86 Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ— ayaṁ vuccati “makkho”.
87 Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṁ yugaggāho appaṭinissaggo— ayaṁ vuccati “paḷāso”.
88 Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ— ayaṁ vuccati “issā”.
89 Tattha katamaṁ macchariyaṁ? Pañca macchariyāni— āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ. Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa— idaṁ vuccati “macchariyaṁ”.
90 Tattha katamā māyā? Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā, vācāya duccaritaṁ caritvā, manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetuṁ pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati. “Mā maṁ jaññā”ti icchati. “Mā maṁ jaññā”ti saṅkappeti. “Mā maṁ jaññā”ti vācaṁ bhāsati. “Mā maṁ jaññā”ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā— ayaṁ vuccati “māyā”.
91 Tattha katamaṁ sāṭheyyaṁ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ— idaṁ vuccati “sāṭheyyaṁ”.
92 Tattha katamā avijjā? Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “avijjā”.
93 Tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.
94 Tattha katamā bhavadiṭṭhi? “Bhavissati attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “bhavadiṭṭhi”.
95 Tattha katamā vibhavadiṭṭhi? “Na bhavissati attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “vibhavadiṭṭhi”.
96 Tattha katamā sassatadiṭṭhi? “Sassato attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “sassatadiṭṭhi”.
97 Tattha katamā ucchedadiṭṭhi? “Ucchijjissati attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “ucchedadiṭṭhi”.
98 Tattha katamā antavādiṭṭhi? “Antavā attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “antavādiṭṭhi”.
99 Tattha katamā anantavādiṭṭhi? “Anantavā attā ca loko cā”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “anantavādiṭṭhi”.
100 Tattha katamā pubbantānudiṭṭhi? Pubbantaṁ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “pubbantānudiṭṭhi”.
101 Tattha katamā aparantānudiṭṭhi? Aparantaṁ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “aparantānudiṭṭhi”.
102 Tattha katamaṁ ahirikaṁ? Yaṁ na hirīyati hiriyitabbena, na hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ vuccati “ahirikaṁ”.
103 Tattha katamaṁ anottappaṁ? Yaṁ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ vuccati “anottappaṁ”.
104 Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā— ayaṁ vuccati “dovacassatā”.
105 Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā— ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.
106 Tattha katamo anajjavo? Yo anajjavo anajjavatā jimhatā vaṅkatā kuṭilatā— ayaṁ vuccati “anajjavo”.
107 Tattha katamo amaddavo? Yā amudutā amaddavatā kakkhaḷiyaṁ phārusiyaṁ kakkhaḷatā kaṭhinatā ujucittatā amudutā— ayaṁ vuccati “amaddavo”.
108 Tattha katamā akkhanti? Yā akkhanti akkhamanatā anadhivāsanatā caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa— ayaṁ vuccati “akkhanti”.
109 Tattha katamaṁ asoraccaṁ? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo— idaṁ vuccati “asoraccaṁ”. Sabbampi dussīlyaṁ asoraccaṁ.
110 Tattha katamaṁ asākhalyaṁ? Yā sā vācā kaṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṁvattanikā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti. Yā tattha asaṇhavācatā asakhilavācatā pharusavācatā— idaṁ vuccati “asākhalyaṁ”.
111 Tattha katamo appaṭisanthāro? Dve paṭisanthārā— āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco appaṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā— ayaṁ vuccati “appaṭisanthāro”.
112 Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati. Sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe… jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe… kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ, manindriye na saṁvaraṁ āpajjati. Yā imesaṁ channaṁ indriyānaṁ agutti agopanā anārakkho asaṁvaro— ayaṁ vuccati “indriyesu aguttadvāratā”.
113 Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṁ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane— ayaṁ vuccati “bhojane amattaññutā”.
114 Tattha katamaṁ muṭṭhassaccaṁ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā— idaṁ vuccati “muṭṭhassaccaṁ”.
115 Tattha katamaṁ asampajaññaṁ? Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— idaṁ vuccati “asampajaññaṁ”.
116 Tattha katamā sīlavipatti? Yo kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo— ayaṁ vuccati “sīlavipatti”. Sabbampi dussīlyaṁ sīlavipatti.
117 Tattha katamā diṭṭhivipatti? “Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe… ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “diṭṭhivipatti”. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti.
118 Tattha katamaṁ ajjhattasaṁyojanaṁ? Pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni— ajjhattasaṁyojanaṁ. Pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni— bahiddhāsaṁyojanaṁ.
121 Tattha katamāni tīṇi akusalamūlāni? Lobho, doso, moho.
122 Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho parigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā sotaṁ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṁ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṁ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “lobho”.
123 Tattha katamo doso? “Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati, “piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe… anatthaṁ carati …pe… anatthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, “appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe… atthaṁ carati …pe… atthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa— ayaṁ vuccati “doso”.
124 Tattha katamo moho? Dukkhe aññāṇaṁ, dukkhasamudaye aññāṇaṁ, dukkhanirodhe aññāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ, yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “moho”. Imāni tīṇi akusalamūlāni.
125 Tattha katame tayo akusalavitakkā? Kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko.
126 Tattha katamo kāmavitakko? Kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “kāmavitakko”.
127 Tattha katamo byāpādavitakko? Byāpādapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “byāpādavitakko”.
128 Tattha katamo vihiṁsāvitakko? Vihiṁsāpaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “vihiṁsāvitakko”. Ime tayo akusalavitakkā.
129 Tattha katamā tisso akusalasaññā? Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā.
130 Tattha katamā kāmasaññā? Kāmapaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ vuccati “kāmasaññā”.
131 Tattha katamā byāpādasaññā? Byāpādapaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ vuccati “byāpādasaññā”.
132 Tattha katamā vihiṁsāsaññā? Vihiṁsāpaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ vuccati “vihiṁsāsaññā”. Imā tisso akusalasaññā.
133 Tattha katamā tisso akusaladhātuyo? Kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṁsādhātu.
134 Tattha katamā kāmadhātu? Kāmavitakko kāmadhātu. Byāpādavitakko byāpādadhātu. Vihiṁsāvitakko vihiṁsādhātu.
135 Tattha katamo kāmavitakko? Kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “kāmavitakko”.
136 Tattha katamo byāpādavitakko? Byāpādapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “byāpādavitakko”.
137 Tattha katamo vihiṁsāvitakko? Vihiṁsāpaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo— ayaṁ vuccati “vihiṁsāvitakko”. Imā tisso akusaladhātuyo.
138 Tattha katamāni tīṇi duccaritāni? Kāyaduccaritaṁ, vacīduccaritaṁ, manoduccaritaṁ.
139 Tattha katamaṁ kāyaduccaritaṁ? Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro— idaṁ vuccati “kāyaduccaritaṁ”.
140 Tattha katamaṁ vacīduccaritaṁ? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo— idaṁ vuccati “vacīduccaritaṁ”.
141 Tattha katamaṁ manoduccaritaṁ? Abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi— idaṁ vuccati “manoduccaritaṁ”.
142 Tattha katamaṁ kāyaduccaritaṁ? Akusalaṁ kāyakammaṁ kāyaduccaritaṁ, akusalaṁ vacīkammaṁ vacīduccaritaṁ, akusalaṁ manokammaṁ manoduccaritaṁ.
143 Tattha katamaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ? Akusalā kāyasañcetanā akusalaṁ kāyakammaṁ, akusalā vacīsañcetanā akusalaṁ vacīkammaṁ, akusalā manosañcetanā akusalaṁ manokammaṁ. Imāni tīṇi duccaritāni.
144 Tattha katame tayo āsavā? Kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.
145 Tattha katamo kāmāsavo? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “kāmāsavo”.
146 Tattha katamo bhavāsavo? Yo bhavesu bhavacchando …pe… bhavajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “bhavāsavo”.
147 Tattha katamo avijjāsavo? Dukkhe aññāṇaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “avijjāsavo”. Ime tayo āsavā.
148 Tattha katamāni tīṇi saṁyojanāni? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.
149 Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto— rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ. Vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “sakkāyadiṭṭhi”.
150 Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchati. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ thambhitattaṁ cittassa manovilekho— ayaṁ vuccati “vicikicchā”.
151 Tattha katamo sīlabbataparāmāso? “Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhī”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “sīlabbataparāmāso”. Imāni tīṇi saṁyojanāni.
152 Tattha katamā tisso taṇhā? Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.
153 Tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.
154 Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “vibhavataṇhā”. Avasesā taṇhā kāmataṇhā.
155 Tattha katamā kāmataṇhā? Kāmadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “kāmataṇhā”.
156 (…) Rūpadhātuarūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.
157 (…) Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “vibhavataṇhā”. Imā tisso taṇhā.
158 Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā? Kāmataṇhā, rūpataṇhā, arūpataṇhā.
159 Tattha katamā kāmataṇhā? Kāmadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “kāmataṇhā”.
160 Tattha katamā rūpataṇhā? Rūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “rūpataṇhā”.
161 Tattha katamā arūpataṇhā? Arūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “arūpataṇhā”. Imā tisso taṇhā.
162 Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā? Rūpataṇhā, arūpataṇhā, nirodhataṇhā.
163 Tattha katamā rūpataṇhā? Rūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “rūpataṇhā”.
164 Tattha katamā arūpataṇhā? Arūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “arūpataṇhā”.
165 Tattha katamā nirodhataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “nirodhataṇhā”. Imā tisso taṇhā.
166 Tattha katamā tisso esanā? Kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā.
167 Tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando …pe… kāmajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “kāmesanā”.
168 Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu bhavacchando …pe… bhavajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “bhavesanā”.
169 Tattha katamā brahmacariyesanā? “Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā …pe… “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”.
170 Tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo, tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ— ayaṁ vuccati “kāmesanā”.
171 Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ— ayaṁ vuccati “bhavesanā”.
172 Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ— ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”. Imā tisso esanā.
173 Tattha katamā tisso vidhā? “Seyyohamasmī”ti vidhā, “sadisohamasmī”ti vidhā, “hīnohamasmī”ti vidhā— imā tisso vidhā.
174 Tattha katamāni tīṇi bhayāni? Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, maraṇabhayaṁ.
175 Tattha katamaṁ jātibhayaṁ? Jātiṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso— idaṁ vuccati “jātibhayaṁ”.
176 Tattha katamaṁ jarābhayaṁ? Jaraṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso— idaṁ vuccati “jarābhayaṁ”.
177 Tattha katamaṁ maraṇabhayaṁ? Maraṇaṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso— idaṁ vuccati “maraṇabhayaṁ”. Imāni tīṇi bhayāni.
178 Tattha katamāni tīṇi tamāni? Atītaṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati— imāni tīṇi tamāni.
179 Tattha katamāni tīṇi titthāyatanāni? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ pubbe katahetū”ti; idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ issaranimmānahetū”ti; idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ ahetu appaccayā”ti— imāni tīṇi titthāyatanāni.
180 Tattha katame tayo kiñcanā? Rāgo kiñcanaṁ, doso kiñcanaṁ, moho kiñcanaṁ— ime tayo kiñcanā.
181 Tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni? Rāgo aṅgaṇaṁ, doso aṅgaṇaṁ, moho aṅgaṇaṁ— imāni tīṇi aṅgaṇāni.
182 Tattha katamāni tīṇi malāni? Rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ— imāni tīṇi malāni.
183 Tattha katamāni tīṇi visamāni? Rāgo visamaṁ, doso visamaṁ, moho visamaṁ— imāni tīṇi visamāni.
184 Tattha katamāni aparānipi tīṇi visamāni? Kāyavisamaṁ, vacīvisamaṁ, manovisamaṁ— imāni tīṇi visamāni.
185 Tattha katame tayo aggī? Rāgaggi, dosaggi, mohaggi— ime tayo aggī.
186 Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo— ime tayo kasāvā.
187 Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo— ime tayo kasāvā.
188 Tattha katamā assādadiṭṭhi? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “natthi kāmesu doso”ti. So kāmesu pātabyataṁ āpajjati. Ayaṁ vuccati “assādadiṭṭhi”.
189 Tattha katamā attānudiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto— rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ. Vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “attānudiṭṭhi”.
190 Tattha katamā micchādiṭṭhi? “Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe… ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti— yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “micchādiṭṭhi”. Sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi, sakkāyadiṭṭhi attānudiṭṭhi, ucchedadiṭṭhi micchādiṭṭhi.
191 Tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā— ayaṁ vuccati “arati”.
192 Tattha katamā vihesā? Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena satte viheṭheti, yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṁsanā vihiṁsanā rosanā virosanā parūpaghāto— ayaṁ vuccati “vihesā”.
193 Tattha katamā adhammacariyā? Kāyena adhammacariyāvisamacariyā, vācāya adhammacariyāvisamacariyā, manasā adhammacariyāvisamacariyā— ayaṁ vuccati “adhammacariyā”.
194 Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā— ayaṁ vuccati “dovacassatā”.
195 Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā— ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.
196 Tattha katamā nānattasaññā? Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā— ayaṁ vuccati “nānattasaññā”. Sabbāpi akusalā saññā nānattasaññā.
197 Tattha katamaṁ uddhaccaṁ? Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa— idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.
198 Tattha katamaṁ kosajjaṁ? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo— idaṁ vuccati “kosajjaṁ”.
199 Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ— ayaṁ vuccati “pamādo”.
200 Tattha katamā asantuṭṭhitā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā asantuṭṭhitā rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “asantuṭṭhitā”.
201 Tattha katamā asampajaññatā? Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “asampajaññatā”.
202 Tattha katamā mahicchatā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṁ vuccati “mahicchatā”.
203 Tattha katamaṁ ahirikaṁ? Yaṁ na hirīyati hirīyitabbena, na hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ vuccati “ahirikaṁ”.
204 Tattha katamaṁ anottappaṁ? Yaṁ na ottappati ottappitabbena, na ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ vuccati “anottappaṁ”.
205 Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ— ayaṁ vuccati “pamādo”.
206 Tattha katamaṁ anādariyaṁ? Yaṁ anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā anaddā anaddāyanā anaddāyitattaṁ asīlyaṁ acittīkāro— idaṁ vuccati “anādariyaṁ”.
207 Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā— ayaṁ vuccati “dovacassatā”.
208 Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā paṭisevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā— ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.
209 Tattha katamaṁ assaddhiyaṁ? Idhekacco assaddho hoti, na saddahati buddhaṁ vā dhammaṁ vā saṅghaṁ vā, yaṁ evarūpaṁ assaddhiyaṁ assaddahanā anokappanā anabhippasādo— idaṁ vuccati “assaddhiyaṁ”.
210 Tattha katamā avadaññutā? Pañca macchariyāni— āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ. Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa— ayaṁ vuccati “avadaññutā”.
211 Tattha katamaṁ kosajjaṁ? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo, vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo— idaṁ vuccati “kosajjaṁ”.
212 Tattha katamaṁ uddhaccaṁ? Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa— idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.
213 Tattha katamo asaṁvaro? Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati. Sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe… jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe… kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ, manindriye na saṁvaraṁ āpajjati— ayaṁ vuccati “asaṁvaro”.
214 Tattha katamaṁ dussīlyaṁ? Kāyiko vītikkamo, vācasiko vītikkamo, kāyikavācasiko vītikkamo— idaṁ vuccati “dussīlyaṁ”.
215 Tattha katamā ariyānaṁ adassanakamyatā? Tattha katame ariyā? Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca. Yā imesaṁ ariyānaṁ adassanakamyatā adaṭṭhukamyatā asametukamyatā asamāgantukamyatā— ayaṁ vuccati “ariyānaṁ adassanakamyatā”.
216 Tattha katamā saddhammaṁ asotukamyatā? Tattha katamo saddhammo? Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo— ayaṁ vuccati “saddhammo”. Yā imassa saddhammassa asotukamyatā asavanakamyatā anuggahetukamyatā adhāretukamyatā— ayaṁ vuccati “saddhammaṁ asotukamyatā”.
217 Tattha katamā upārambhacittatā? Tattha katamo upārambho? Yo upārambho anupārambho upārambhanā anupārambhanā anupārambhitattaṁ uññā avaññā paribhavo randhagavesitā— ayaṁ vuccati “upārambhacittatā”.
218 Tattha katamaṁ muṭṭhassaccaṁ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā— idaṁ vuccati “muṭṭhassaccaṁ”.
219 Tattha katamaṁ asampajaññaṁ? Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— idaṁ vuccati “asampajaññaṁ”.
220 Tattha katamo cetaso vikkhepo? Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa— ayaṁ vuccati “cetaso vikkhepo”.
221 Tattha katamo ayoniso manasikāro? Anicce “niccan”ti ayoniso manasikāro, dukkhe “sukhan”ti ayoniso manasikāro, anattani “attā”ti ayoniso manasikāro, asubhe “subhan”ti ayoniso manasikāro, saccavippaṭikulena vā cittassa āvaṭṭanā anāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro— ayaṁ vuccati “ayoniso manasikāro”.
222 Tattha katamā kummaggasevanā? Tattha katamo kummaggo? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi— ayaṁ vuccati “kummaggo”. Yā imassa kummaggassa sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā— ayaṁ vuccati “kummaggasevanā”.
223 Tattha katamaṁ cetaso ca līnattaṁ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa— idaṁ vuccati “cetaso ca līnattaṁ”.
226 Tattha katame cattāro āsavā? Kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.
227 Tattha katamo kāmāsavo? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “kāmāsavo”.
228 Tattha katamo bhavāsavo? Yo bhavesu bhavacchando …pe… bhavajjhosānaṁ— ayaṁ vuccati “bhavāsavo”.
229 Tattha katamo diṭṭhāsavo? “Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā, “antavā loko”ti vā, “anantavā loko”ti vā, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti vā, “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti vā, “hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— ayaṁ vuccati “diṭṭhāsavo”. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhāsavo.
230 Tattha katamo avijjāsavo? Dukkhe aññāṇaṁ, dukkhasamudaye aññāṇaṁ, dukkhanirodhe aññāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ. Yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ— ayaṁ vuccati “avijjāsavo”. Ime cattāro āsavā.
231 Tattha katame cattāro ganthā …pe… cattāro oghā …pe… cattāro yogā …pe… cattāri upādānāni? Kāmupādānaṁ, diṭṭhupādānaṁ, sīlabbatupādānaṁ, attavādupādānaṁ.
232 Tattha katamaṁ kāmupādānaṁ? Yo kāmesu kāmacchando …pe… kāmajjhosānaṁ— idaṁ vuccati “kāmupādānaṁ”.
233 Tattha katamaṁ diṭṭhupādānaṁ? “Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe… ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— idaṁ vuccati “diṭṭhupādānaṁ”. Ṭhapetvā sīlabbatupādānañca attavādupādānañca sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṁ.
234 Tattha katamaṁ sīlabbatupādānaṁ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— idaṁ vuccati “sīlabbatupādānaṁ”.
235 Tattha katamaṁ attavādupādānaṁ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto— rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ. Vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho— idaṁ vuccati “attavādupādānaṁ”. Imāni cattāri upādānāni.
236 Tattha katame cattāro taṇhuppādā? Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapātahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, senāsanahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, itibhavābhavahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati— ime cattāro taṇhuppādā.
237 Tattha katamāni cattāri agatigamanāni? Chandāgatiṁ gacchati, dosāgatiṁ gacchati, mohāgatiṁ gacchati, bhayāgatiṁ gacchati. Yā evarūpā agati agatigamanaṁ chandagamanaṁ vaggagamanaṁ vārigamanaṁ— imāni cattāri agatigamanāni.
238 Tattha katame cattāro vipariyāsā? Anicce “niccan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, dukkhe “sukhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, anattani “attā”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, asubhe “subhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso— ime cattāro vipariyāsā.
239 Tattha katame cattāro anariyavohārā? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā— ime cattāro anariyavohārā.
240 Tattha katame aparepi cattāro anariyavohārā? Diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā— ime cattāro anariyavohārā.
241 Tattha katamāni cattāri duccaritāni? Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo— imāni cattāri duccaritāni.
242 Tattha katamāni aparānipi cattāri duccaritāni? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo— imāni cattāri duccaritāni.
243 Tattha katamāni cattāri bhayāni? Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, byādhibhayaṁ, maraṇabhayaṁ— imāni cattāri bhayāni.
244 Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Rājabhayaṁ, corabhayaṁ, aggibhayaṁ, udakabhayaṁ— imāni cattāri bhayāni.
245 Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Ūmibhayaṁ, kumbhīlabhayaṁ, āvaṭṭabhayaṁ, susukābhayaṁ— imāni cattāri bhayāni.
246 Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Attānuvādabhayaṁ, parānuvādabhayaṁ, daṇḍabhayaṁ, duggatibhayaṁ— imāni cattāri bhayāni.
247 Tattha katamā catasso diṭṭhiyo? “Sayaṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “paraṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “sayaṅkatañca paraṅkatañca sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “asayaṅkāraṁ aparaṅkāraṁ adhiccasamuppannaṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati— imā catasso diṭṭhiyo.
250 Tattha katamāni pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, kāmacchando, byāpādo— imāni pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni.
251 Tattha katamāni pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni? Rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṁ, avijjā— imāni pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni.
252 Tattha katamāni pañca macchariyāni? Āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ— imāni pañca macchariyāni.
253 Tattha katame pañca saṅgā? Rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo— ime pañca saṅgā.
254 Tattha katame pañca sallā? Rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ— ime pañca sallā.
255 Tattha katame pañca cetokhilā? Satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, dhamme kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto— ime pañca cetokhilā.
256 Tattha katame pañca cetaso vinibandhā? Kāme avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho; kāye avītarāgo hoti … rūpe avītarāgo hoti … yāvadatthaṁ udarāvadehakaṁ bhuñjitvā seyyasukhaṁ passasukhaṁ middhasukhaṁ anuyutto viharati; aññataraṁ devanikāyaṁ paṇidhāya brahmacariyaṁ carati—“imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti— ime pañca cetasovinibandhā.
257 Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni? Kāmacchandanīvaraṇaṁ, byāpādanīvaraṇaṁ, thinamiddhanīvaraṇaṁ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ, vicikicchānīvaraṇaṁ— imāni pañca nīvaraṇāni.
258 Tattha katamāni pañca kammāni ānantarikāni? Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahanto jīvitā voropito hoti, duṭṭhena cittena tathāgatassa lohitaṁ uppāditaṁ hoti, saṅgho bhinno hoti— imāni pañca kammāni ānantarikāni.
259 Tattha katamā pañca diṭṭhiyo? “Saññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “asaññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “nevasaññīnāsaññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, sato vā pana sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṁ vā paneke abhivadanti— imā pañca diṭṭhiyo.
260 Tattha katame pañca verā? Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā— ime pañca verā.
261 Tattha katame pañca byasanā? Ñātibyasanaṁ, bhogabyasanaṁ, rogabyasanaṁ, sīlabyasanaṁ, diṭṭhibyasanaṁ— ime pañca byasanā.
262 Tattha katame pañca akkhantiyā ādīnavā? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, verabahulo ca hoti, vajjabahulo ca, sammūḷho kālaṁ karoti, kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati— ime pañca akkhantiyā ādīnavā.
263 Tattha katamāni pañca bhayāni? Ājīvakabhayaṁ, asilokabhayaṁ, parisasārajjabhayaṁ, maraṇabhayaṁ, duggatibhayaṁ— imāni pañca bhayāni.
264 Tattha katame pañca diṭṭhadhammanibbānavādā? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “yato kho, bho, ayaṁ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
265 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi ‘neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti. Taṁ kissa hetu? Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā. Tesaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Yato kho, bho, ayaṁ attā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
266 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti. Taṁ kissa hetu? Yadeva tattha vitakkitaṁ vicāritaṁ etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṁ attā vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
267 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti. Taṁ kissa hetu? Yadeva tattha pītigataṁ cetaso uppilāvitaṁ, etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṁ attā pītiyā ca virāgā …pe… tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
268 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti. Taṁ kissa hetu? Yadeva tattha sukhapīti cetaso ābhogo, etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṁ attā sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti. Ime pañca diṭṭhadhammanibbānavādā.
271 Tattha katamāni cha vivādamūlāni? Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṁ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsitā— imāni cha vivādamūlāni.
272 Tattha katame cha chandarāgā? Chandarāgā gehasitā dhammā. Manāpiyesu rūpesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo, manāpiyesu saddesu …pe… manāpiyesu gandhesu …pe… manāpiyesu rasesu …pe… manāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe… manāpiyesu dhammesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ime cha chandarāgā.
273 Tattha katamāni cha virodhavatthūni? Amanāpiyesu rūpesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa, amanāpiyesu saddesu …pe… amanāpiyesu gandhesu …pe… amanāpiyesu rasesu …pe… amanāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe… amanāpiyesu dhammesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa— imāni cha virodhavatthūni.
274 Tattha katame cha taṇhākāyā? Rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā— ime cha taṇhākāyā.
275 Tattha katame cha agāravā? Satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya agāravo viharati appatisso, appamāde agāravo viharati appatisso, paṭisanthāre agāravo viharati appatisso— ime cha agāravā.
276 Tattha katame cha parihāniyā dhammā? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, saṁsaggārāmatā, papañcārāmatā— ime cha parihāniyā dhammā.
277 Tattha katame aparepi cha parihāniyā dhammā? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, dovacassatā, pāpamittatā— ime cha parihāniyā dhammā.
278 Tattha katame cha somanassupavicārā? Cakkhunā rūpaṁ disvā somanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe… jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe… kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya somanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati— ime cha somanassupavicārā.
279 Tattha katame cha domanassupavicārā? Cakkhunā rūpaṁ disvā domanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe… jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe… kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya domanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati— ime cha domanassupavicārā.
280 Tattha katame cha upekkhupavicārā? Cakkhunā rūpaṁ disvā upekkhāṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe… jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe… kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya upekkhāṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati— ime cha upekkhupavicārā.
281 Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Manāpiyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā, manāpiyesu saddesu …pe… manāpiyesu gandhesu …pe… manāpiyesu rasesu …pe… manāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe… manāpiyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— imāni cha gehasitāni somanassāni.
282 Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Amanāpiyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā, amanāpiyesu saddesu …pe… amanāpiyesu gandhesu …pe… amanāpiyesu rasesu …pe… amanāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe… amanāpiyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā— imāni cha gehasitāni domanassāni.
283 Tattha katamā cha gehasitā upekkhā? Upekkhāṭṭhāniyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā, upekkhāṭṭhāniyesu saddesu …pe… upekkhāṭṭhāniyesu gandhesu …pe… upekkhāṭṭhāniyesu rasesu …pe… upekkhāṭṭhāniyesu phoṭṭhabbesu …pe… upekkhāṭṭhāniyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā— imā cha gehasitā upekkhā.
284 Tattha katamā cha diṭṭhiyo? “Atthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “natthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “attanā vā attānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “attanā vā anattānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “anattanā vā attānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; atha vā panassa evaṁdiṭṭhi hoti—“so me ayaṁ attā vado vedeyyo tatra tatra dīgharattaṁ kalyāṇapāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ paccanubhoti. Na so jāto nāhosi, na so jāto na bhavissati, nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo”ti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjati. Imā cha diṭṭhiyo.
287 Tattha katame sattānusayā? Kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo— ime satta anusayā.
288 Tattha katamāni satta saṁyojanāni? Kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, mānasaṁyojanaṁ, diṭṭhisaṁyojanaṁ, vicikicchāsaṁyojanaṁ, bhavarāgasaṁyojanaṁ, avijjāsaṁyojanaṁ— imāni satta saṁyojanāni.
289 Tattha katamāni satta pariyuṭṭhānāni? Kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ, paṭighapariyuṭṭhānaṁ, mānapariyuṭṭhānaṁ, diṭṭhipariyuṭṭhānaṁ, vicikicchāpariyuṭṭhānaṁ, bhavarāgapariyuṭṭhānaṁ, avijjāpariyuṭṭhānaṁ— imāni satta pariyuṭṭhānāni.
290 Tattha katame satta asaddhammā? Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassatī hoti, duppañño hoti— ime satta asaddhammā.
291 Tattha katamāni satta duccaritāni? Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo— imāni satta duccaritāni.
292 Tattha katame satta mānā? Māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno— ime satta mānā.
293 Tattha katamā satta diṭṭhiyo? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī— “yato kho, bho, ayaṁ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
294 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho bho añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro kabaḷīkārabhakkho. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammāsamucchinno hotī”ti. Ittheke bho sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
295 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
296 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpago. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
297 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpago. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
298 Tamañño evamāha— “atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpago. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti.
299 Tamañño evamāha— “atthi kho pana eso attā yaṁ tvaṁ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpago. Taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi. Tamahaṁ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Imā satta diṭṭhiyo.
302 Tattha katamāni aṭṭha kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṁ, uddhaccaṁ— imāni aṭṭha kilesavatthūni.
303 Tattha katamāni aṭṭha kusītavatthūni?
304 Idha bhikkhunā kammaṁ kātabbaṁ hoti. Tassa evaṁ hoti— “kammaṁ kho me kātabbaṁ bhavissati. Kammaṁ kho pana me karontassa kāyo kilamissati. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ paṭhamaṁ kusītavatthu.
305 Puna caparaṁ bhikkhunā kammaṁ kataṁ hoti. Tassa evaṁ hoti— “ahaṁ kho kammaṁ akāsiṁ. Kammaṁ kho pana me karontassa kāyo kilanto. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ dutiyaṁ kusītavatthu.
306 Puna caparaṁ bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṁ hoti— “maggo kho me gantabbo bhavissati. Maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ tatiyaṁ kusītavatthu.
307 Puna caparaṁ bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṁ hoti— “ahaṁ kho maggaṁ agamāsiṁ. Maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ catutthaṁ kusītavatthu.
308 Puna caparaṁ bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ. Tassa evaṁ hoti— “ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto nālatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ. Tassa me kāyo kilanto akammañño. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ pañcamaṁ kusītavatthu.
309 Puna caparaṁ bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ. Tassa evaṁ hoti— “ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto alatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ. Tassa me kāyo kilanto akammañño māsācitaṁ maññe. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ chaṭṭhaṁ kusītavatthu.
310 Puna caparaṁ bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṁ hoti— “uppanno kho me ayaṁ appamattako ābādho. Atthi kappo nipajjituṁ. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ sattamaṁ kusītavatthu.
311 Puna caparaṁ bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṁ hoti— “ahaṁ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa me kāyo dubbalo akammañño. Handāhaṁ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṁ aṭṭhamaṁ kusītavatthu. Imāni aṭṭha kusītavatthūni.
312 Tattha katamesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto? Lābhe sārāgo, alābhe paṭivirodho, yase sārāgo, ayase paṭivirodho, pasaṁsāya sārāgo, nindāya paṭivirodho, sukhe sārāgo, dukkhe paṭivirodho— imesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto.
313 Tattha katame aṭṭha anariyavohārā? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā, diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā— ime aṭṭha anariyavohārā.
314 Tattha katame aṭṭha micchattā? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi— ime aṭṭha micchattā.
315 Tattha katame aṭṭha purisadosā? Idha bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “na sarāmi na sarāmī”ti assatiyāva nibbeṭheti. Ayaṁ paṭhamo purisadoso.
316 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṁyeva paṭippharati— “kiṁ nu kho tuyhaṁ bālassa abyattassa bhaṇitena. Tvampi nāma maṁ bhaṇitabbaṁ maññasī”ti. Ayaṁ dutiyo purisadoso.
317 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṁyeva paccāropeti— “tvampi khosi itthannāmaṁ āpattiṁ āpanno. Tvaṁ tāva paṭhamaṁ paṭikarohī”ti. Ayaṁ tatiyo purisadoso.
318 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno aññenāññaṁ paṭicarati, bahiddhā kathaṁ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṁ catuttho purisadoso.
319 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṁ bhaṇati. Ayaṁ pañcamo purisadoso.
320 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “nevāhaṁ āpannomhi, na panāhaṁ anāpannomhī”ti tuṇhībhūto saṅghaṁ viheseti. Ayaṁ chaṭṭho purisadoso.
321 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno anādiyitvā saṅghaṁ, anādiyitvā codakaṁ, sāpattikova yenakāmaṁ pakkamati. Ayaṁ sattamo purisadoso.
322 Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno evamāha— “kiṁ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṁ mayi byāvaṭā. Idānāhaṁ sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī”ti. So sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha— “idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā”ti. Ayaṁ aṭṭhamo purisadoso. Ime aṭṭha purisadosā.
323 Tattha katame aṭṭha asaññīvādā? “Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— asaññīti naṁ paññapenti; arūpī attā …pe… rūpī ca arūpī ca …pe… nevarūpīnārūpī …pe… “antavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— asaññīti naṁ paññapenti; “anantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— asaññīti naṁ paññapenti; “antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— asaññīti naṁ paññapenti; “nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— asaññīti naṁ paññapenti. Ime aṭṭha asaññīvādā.
324 Tattha katame aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā? “Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “arūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “nevarūpīnārūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “antavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “anantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti; “nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti— nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti. Ime aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā.
327 Tattha katamāni nava āghātavatthūni? “Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati; “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati; “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati; “piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe… anatthaṁ carati …pe… anatthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati; “appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe… atthaṁ carati …pe… atthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati. Imāni nava āghātavatthūni.
328 Tattha katamāni nava purisamalāni? Kodho, makkho, issā, macchariyaṁ, māyā, sāṭheyyaṁ, musāvādo, pāpicchatā, micchādiṭṭhi— imāni nava purisamalāni.
329 Tattha katame navavidhā mānā? “Seyyassa seyyohamasmī”ti māno, “seyyassa sadisohamasmī”ti māno, “seyyassa hīnohamasmī”ti māno, “sadisassa seyyohamasmī”ti māno, “sadisassa sadisohamasmī”ti māno, “sadisassa hīnohamasmī”ti māno, “hīnassa seyyohamasmī”ti māno, “hīnassa sadisohamasmī”ti māno, “hīnassa hīnohamasmī”ti māno— ime navavidhā mānā.
330 Tattha katame nava taṇhāmūlakā dhammā? Taṇhaṁ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṁ paṭicca lābho, lābhaṁ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ, ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho, pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ, macchariyaṁ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti— ime nava taṇhāmūlakā dhammā.
331 Tattha katamāni nava iñjitāni? “Asmī”ti iñjitametaṁ, “ahamasmī”ti iñjitametaṁ, “ayamahamasmī”ti iñjitametaṁ “bhavissan”ti iñjitametaṁ, “rūpī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “arūpī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “saññī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “asaññī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “nevasaññīnāsaññī bhavissan”ti iñjitametaṁ— imāni nava iñjitāni.
332 Tattha katamāni nava maññitāni …pe… nava phanditāni …pe… nava papañcitāni …pe… nava saṅkhatāni? “Asmī”ti saṅkhatametaṁ, “ahamasmī”ti saṅkhatametaṁ, “ayamahamasmī”ti saṅkhatametaṁ, “bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “rūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “arūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “saññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “asaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “nevasaññīnāsaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ— imāni nava saṅkhatāni. –9
335 Tattha katamāni dasa kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṁ, uddhaccaṁ, ahirikaṁ, anottappaṁ— imāni dasa kilesavatthūni.
336 Tattha katamāni dasa āghātavatthūni? “Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati, “piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe… anatthaṁ carati …pe… anatthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, “appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe… atthaṁ carati …pe… atthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati— imāni dasa āghātavatthūni.
337 Tattha katame dasa akusalakammapathā? Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi— ime dasa akusalakammapathā.
338 Tattha katamāni dasa saṁyojanāni? Kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, mānasaṁyojanaṁ, diṭṭhisaṁyojanaṁ, vicikicchāsaṁyojanaṁ, sīlabbataparāmāsasaṁyojanaṁ, bhavarāgasaṁyojanaṁ, issāsaṁyojanaṁ, macchariyasaṁyojanaṁ, avijjāsaṁyojanaṁ— imāni dasa saṁyojanāni.
339 Tattha katame dasa micchattā? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi, micchāñāṇaṁ, micchāvimutti— ime dasa micchattā.
340 Tattha katamā dasavatthukā micchādiṭṭhi? “Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ, natthi hutaṁ, natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, natthi ayaṁ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti— ayaṁ dasavatthukā micchādiṭṭhi.
341 Tattha katamā dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṁ jīvaṁ taṁ sarīranti vā, aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā— ayaṁ dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi.
343 11. Taṇhāvicaritaniddesa
344 Tattha katamāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya? Asmīti hoti, itthasmīti hoti, evasmīti hoti, aññathāsmīti hoti, bhavissanti hoti, itthaṁ bhavissanti hoti, evaṁ bhavissanti hoti, aññathā bhavissanti hoti, asasmīti hoti, sātasmīti hoti, siyanti hoti, itthaṁ siyanti hoti, evaṁ siyanti hoti, aññathā siyanti hoti, apāhaṁ siyanti hoti, apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti, apāhaṁ evaṁ siyanti hoti, apāhaṁ aññathā siyanti hoti.
345 Kathañca asmīti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ asmīti chandaṁ paṭilabhati, asmīti mānaṁ paṭilabhati, asmīti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— itthasmīti vā evasmīti vā aññathāsmīti vā.
346 Kathañca itthasmīti hoti? Khattiyosmīti vā, brāhmaṇosmīti vā, vessosmīti vā, suddosmīti vā, gahaṭṭhosmīti vā, pabbajitosmīti vā, devosmīti vā, manussosmīti vā, rūpīsmīti vā, arūpīsmīti vā, saññīsmīti vā, asaññīsmīti vā, nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ itthasmīti hoti.
347 Kathañca evasmīti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṁ khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṁ brāhmaṇosmīti vā, yathā so vesso tathāhaṁ vessosmīti vā yathā so suddo tathāhaṁ suddosmīti vā, yathā so gahaṭṭho tathāhaṁ gahaṭṭhosmīti vā, yathā so pabbajito tathāhaṁ pabbajitosmīti vā, yathā so devo tathāhaṁ devosmīti vā, yathā so manusso tathāhaṁ manussosmīti vā, yathā so rūpī tathāhaṁ rūpīsmīti vā, yathā so arūpī tathāhaṁ arūpīsmīti vā, yathā so saññī tathāhaṁ saññīsmīti vā, yathā so asaññī tathāhaṁ asaññīsmīti vā, yathā so nevasaññīnāsaññī tathāhaṁ nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ evasmīti hoti.
348 Kathañca aññathāsmīti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṁ tathā khattiyosmīti vā yathā so brāhmaṇo nāhaṁ tathā brāhmaṇosmīti vā, yathā so vesso nāhaṁ tathā vessosmīti vā, yathā so suddo nāhaṁ tathā suddosmīti vā, yathā so gahaṭṭho nāhaṁ tathā gahaṭṭhosmīti vā, yathā so pabbajito nāhaṁ tathā pabbajitosmīti vā, yathā so devo nāhaṁ tathā devosmīti vā, yathā so manusso nāhaṁ tathā manussosmīti vā, yathā so rūpī nāhaṁ tathā rūpīsmīti vā, yathā so arūpī nāhaṁ tathā arūpīsmīti vā, yathā so saññī nāhaṁ tathā saññīsmīti vā, yathā so asaññī nāhaṁ tathā asaññīsmīti vā, yathā so nevasaññīnāsaññī nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ aññathāsmīti hoti.
349 Kathañca bhavissanti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ bhavissanti chandaṁ paṭilabhati, bhavissanti mānaṁ paṭilabhati, bhavissanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— itthaṁ bhavissanti vā, evaṁ bhavissanti vā, aññathā bhavissanti vā.
350 Kathañca itthaṁ bhavissanti hoti? Khattiyo bhavissanti vā, brāhmaṇo bhavissanti vā, vesso bhavissanti vā, suddo bhavissanti vā, gahaṭṭho bhavissanti vā, pabbajito bhavissanti vā, devo bhavissanti vā, manusso bhavissanti vā, rūpī bhavissanti vā, arūpī bhavissanti vā, saññī bhavissanti vā, asaññī bhavissanti vā, nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ itthaṁ bhavissanti hoti.
351 Kathañca evaṁ bhavissanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṁ khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṁ brāhmaṇo bhavissanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī tathāhaṁ nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ bhavissanti hoti.
352 Kathañca aññathā bhavissanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṁ tathā khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo nāhaṁ tathā brāhmaṇo bhavissanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ aññathā bhavissanti hoti.
353 Kathañca asasmīti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ niccosmi dhuvosmi sassatosmi avipariṇāmadhammosmīti— evaṁ asasmīti hoti.
354 Kathañca sātasmīti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ ucchijjissāmi vinassissāmi na bhavissāmīti— evaṁ sātasmīti hoti.
355 Kathañca siyanti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ siyanti chandaṁ paṭilabhati, siyanti mānaṁ paṭilabhati, siyanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— itthaṁ siyanti vā, evaṁ siyanti vā, aññathā siyanti vā.
356 Kathañca itthaṁ siyanti hoti? Khattiyo siyanti vā, brāhmaṇo siyanti vā, vesso siyanti vā, suddo siyanti vā, gahaṭṭho siyanti vā, pabbajito siyanti vā, devo siyanti vā, manusso siyanti vā, rūpī siyanti vā, arūpī siyanti vā, saññī siyanti vā, asaññī siyanti vā, nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ itthaṁ siyanti hoti.
357 Kathañca evaṁ siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṁ khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṁ brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī tathāhaṁ nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ evaṁ siyanti hoti.
358 Kathañca aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṁ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo nāhaṁ tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ aññathā siyanti hoti.
359 Kathañca apāhaṁ siyanti hoti? Kañci dhammaṁ anavakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ apāhaṁ siyanti chandaṁ paṭilabhati, apāhaṁ siyanti mānaṁ paṭilabhati, apāhaṁ siyanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— apāhaṁ itthaṁ siyanti vā, apāhaṁ evaṁ siyanti vā, apāhaṁ aññathā siyanti vā.
360 Kathañca apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti? Apāhaṁ khattiyo siyanti vā, apāhaṁ brāhmaṇo siyanti vā, apāhaṁ vesso siyanti vā, apāhaṁ suddo siyanti vā, apāhaṁ gahaṭṭho siyanti vā, apāhaṁ pabbajito siyanti vā, apāhaṁ devo siyanti vā, apāhaṁ manusso siyanti vā, apāhaṁ rūpī siyanti vā, apāhaṁ arūpī siyanti vā, apāhaṁ saññī siyanti vā, apāhaṁ asaññī siyanti vā, apāhaṁ nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti.
361 Kathañca apāhaṁ evaṁ siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo apāhaṁ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo apāhaṁ tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī apāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ apāhaṁ evaṁ siyanti hoti.
362 Kathañca apāhaṁ aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo apāhaṁ na tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo apāhaṁ na tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī apāhaṁ na tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ apāhaṁ aññathā siyanti hoti.
363 Imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya.
364 Tattha katamāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya? Iminā asmīti hoti, iminā itthasmīti hoti, iminā evasmīti hoti, iminā aññathāsmīti hoti, iminā bhavissanti hoti, iminā itthaṁ bhavissanti hoti, iminā evaṁ bhavissanti hoti, iminā aññathā bhavissanti hoti, iminā asasmīti hoti, iminā sātasmīti hoti, iminā siyanti hoti, iminā itthaṁ siyanti hoti, iminā evaṁ siyanti hoti, iminā aññathā siyanti hoti, iminā apāhaṁ siyanti hoti, iminā apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti, iminā apāhaṁ evaṁ siyanti hoti, iminā apāhaṁ aññathā siyanti hoti.
365 Kathañca iminā asmīti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ iminā asmīti chandaṁ paṭilabhati, iminā asmīti mānaṁ paṭilabhati, iminā asmīti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— iminā itthasmīti vā, iminā evasmīti vā, iminā aññathāsmīti vā.
366 Kathañca iminā itthasmīti hoti? Iminā khattiyosmīti vā, iminā brāhmaṇosmīti vā, iminā vessosmīti vā, iminā suddosmīti vā, iminā gahaṭṭhosmīti vā, iminā pabbajitosmīti vā, iminā devosmīti vā, iminā manussosmīti vā, iminā rūpīsmīti vā, iminā arūpīsmīti vā, iminā saññīsmīti vā, iminā asaññīsmīti vā, iminā nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ iminā itthasmīti hoti.
367 Kathañca iminā evasmīti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṁ khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṁ brāhmaṇosmīti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā tathāhaṁ nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ iminā evasmīti hoti.
368 Kathañca iminā aññathāsmīti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṁ tathā khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṁ tathā brāhmaṇosmīti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññīsmīti vā— evaṁ iminā aññathāsmīti hoti.
369 Kathañca iminā bhavissanti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ … vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ iminā bhavissanti chandaṁ paṭilabhati, iminā bhavissanti mānaṁ paṭilabhati, iminā bhavissanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— iminā itthaṁ bhavissanti vā, iminā evaṁ bhavissanti vā, iminā aññathā bhavissanti vā.
370 Kathañca iminā itthaṁ bhavissanti hoti? Iminā khattiyo bhavissanti vā …pe… iminā arūpī bhavissanti vā, iminā saññī bhavissanti vā, iminā asaññī bhavissanti vā, iminā nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ iminā itthaṁ bhavissanti hoti.
371 Kathañca iminā evaṁ bhavissanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṁ khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṁ brāhmaṇo bhavissanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā tathāhaṁ nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ iminā evaṁ bhavissanti hoti.
372 Kathañca iminā aññathā bhavissanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṁ tathā khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṁ tathā brāhmaṇo bhavissanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī bhavissanti vā— evaṁ iminā aññathā bhavissanti hoti.
373 Kathañca iminā asasmīti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ iminā niccosmi dhuvosmi sassatosmi avipariṇāmadhammosmīti— evaṁ iminā asasmīti hoti.
374 Kathañca iminā sātasmīti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ iminā ucchijjissāmi vinassissāmi na bhavissāmīti— evaṁ iminā sātasmīti hoti.
375 Kathañca iminā siyanti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ …pe… saññaṁ …pe… saṅkhāre …pe… viññāṇaṁ iminā siyanti chandaṁ paṭilabhati, iminā siyanti mānaṁ paṭilabhati, iminā siyanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— iminā itthaṁ siyanti vā, iminā evaṁ siyanti vā, iminā aññathā siyanti vā.
376 Kathañca iminā itthaṁ siyanti hoti? Iminā khattiyo siyanti vā, iminā brāhmaṇo siyanti vā, iminā vesso siyanti vā, iminā suddo siyanti vā, iminā gahaṭṭho siyanti vā, iminā pabbajito siyanti vā, iminā devo siyanti vā, iminā manusso siyanti vā, iminā rūpī siyanti vā, iminā arūpī siyanti vā, iminā saññī siyanti vā, iminā asaññī siyanti vā, iminā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā itthaṁ siyanti hoti.
377 Kathañca iminā evaṁ siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṁ khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṁ brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā tathāhaṁ nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā evaṁ siyanti hoti.
378 Kathañca iminā aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṁ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṁ tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā nāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā aññathā siyanti hoti.
379 Kathañca iminā apāhaṁ siyanti hoti? Kañci dhammaṁ avakāriṁ karitvā rūpaṁ …pe… vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ iminā apāhaṁ siyanti chandaṁ paṭilabhati, iminā apāhaṁ siyanti mānaṁ paṭilabhati, iminā apāhaṁ siyanti diṭṭhiṁ paṭilabhati. Tasmiṁ sati imāni papañcitāni honti— iminā apāhaṁ itthaṁ siyanti vā, iminā apāhaṁ evaṁ siyanti vā, iminā apāhaṁ aññathā siyanti vā.
380 Kathañca iminā apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti? Iminā apāhaṁ khattiyo siyanti vā, iminā apāhaṁ brāhmaṇo siyanti vā, iminā apāhaṁ vesso siyanti vā, iminā apāhaṁ suddo siyanti vā, iminā apāhaṁ gahaṭṭho siyanti vā, iminā apāhaṁ pabbajito siyanti vā, iminā apāhaṁ devo siyanti vā, iminā apāhaṁ manusso siyanti vā, iminā apāhaṁ rūpī siyanti vā, iminā apāhaṁ arūpī siyanti vā, iminā apāhaṁ saññī siyanti vā, iminā apāhaṁ asaññī siyanti vā, iminā apāhaṁ nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā apāhaṁ itthaṁ siyanti hoti.
381 Kathañca iminā apāhaṁ evaṁ siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā apāhaṁ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā apāhaṁ tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā apāhaṁ tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā apāhaṁ evaṁ siyanti hoti.
382 Kathañca iminā apāhaṁ aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṁ upanidhāya yathā so khattiyo iminā apāhaṁ na tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā apāhaṁ na tathā brāhmaṇo siyanti vā …pe… yathā so nevasaññīnāsaññī iminā apāhaṁ na tathā nevasaññīnāsaññī siyanti vā— evaṁ iminā apāhaṁ aññathā siyanti hoti.
383 Imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya.
384 Iti imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṁsa taṇhāvicaritāni honti. Iti evarūpāni atītāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭhataṇhāvicaritasataṁ hoti.
385 Tattha katamāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā? Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā— imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatāti.
386 Khuddakavatthuvibhaṅgo niṭṭhito.
